Meer over bier || Gruit: het kruidenbuideltje van de vroege Middeleeuwen

1 februari 2018 om 08:00

In de rubriek ‘Meer over bier’ vertellen we je altijd graag iets meer over de achtergrond van bier. 1 februari is sinds 2013 uitgeroepen tot International Gruit Day en dus hét perfecte moment om eens wat dieper in te gaan op gruit. Want wat is dat toch precies voor kruidenmengsel?

Terug in de tijd

In de vroege Middeleeuwen is het brouwen van bier werk dat vooral door vrouwen wordt gedaan. Net als wassen en brood bakken wordt bierbrouwen gezien als een huishoudelijk taak. De vrouwen brachten urenlang rondom de ketel door om het huishouden van voldoende bier te voorzien.

Dit bier zullen tegenwoordig niet snel meer als bier benoemen, de drank was laag in alcohol en vooral erg bitterzuur van smaak. Deze kenmerkende smaak kwam door de toegevoegde smaakmakers die tevens als conserveringsmiddel werden gebruikt. Dit gruitbier was over het algemeen altijd vers en kon niet lang bewaard worden, al was er aan het begin van 14e eeuw wel sprake van enige export van ongehopt bier. Van de smaakmaker hop had men toentertijd nog geen idee.

Kruidenmengsel

Voordat men met hop ging brouwen was gruit dus hét kruidenbuideltje van een bierbrouwer. Gruit is een simpel gezegd een mengeling van allerlei kruiden. Vaak bevatte dit mengsel gagel, laurier, rozemarijn, salie, duizendblad maar ook laurierbessen. De inhoud van het mengsel kon ook per regio nog wel eens verschillen. Gruit gaf een vrij bittere, licht zurige smaak aan het bier. Dit komt vooral door de hoeveelheid gagel in het mengsel. Door het toevoegen van honing of fruit werd deze kenmerkende smaak nog wel eens wat gebalanceerd.

Volgens inzichten uit die tijd had gruit een sterk negatieve invloed op het gedrag van de bierdrinkende bevolking. Het bracht men in een soort roes, en vooral op mannen had dit kruidenmengsel een sterke uitwerking op hun seksuele gedrag. Van gruit kun je dus opgewonden raken.

Toen gruit minder tot niet meer gebruikt werd door de ontdekking van hop, ging ook de kennis over dit kruidenmengsel verloren. Zo zijn er ook zeker nog onbeantwoorde vragen als het om gruit gaat. In de eerste documenten wordt er namelijk in het Latijn over gruit gesproken als ‘fermentum’, waarin men het woord gisting kan herkennen. En in het klooster van Sint-Truiden werd gruit in 1064 omschreven als een stof die het bier deed rijzen. Dit was in dezelfde tijd dat in het Franse Dinant over gruit werd gesproken als ‘polenta cervisie’, oftewel bierpap. In Keulen scheen er weer mout aan het mengsel toegevoegd te worden om de inhoud geheim te houden. Een komen dus een hoop verschillende omschrijvingen van gruit uit die tijd naar voren.

Belasting

Over het gebruik van gruit moest belasting worden betaald, daar werd door de bestuurders flink aan verdiend. Zo moesten de brouwende vrouwen zogenoemd Gruitrecht betalen aan de eigenaren van het land waar zijn hun kruiden voor het mengsel plukten. In diverse akten is ook terug te lezen dat het Gruitrecht in handen van de keizer was maar hij dit vaak weggaf aan lagere bestuurslagen als edellieden, bisschoppen en kloosters. Die laatste twee zeer waarschijnlijk in ruil voor andere diensten of rechten. Tot het moment dat hop als smaakmaker werd ontdekt! Hop zorgde bovendien voor een betere houdbaarheid van het bier. De bestuurders zagen hun inkomsten via de gruitbelasting inzakken en innovatie was noodzakelijk. Voortaan moest men dan ook belasting betalen over de complete hoeveelheid bier.

Craftbeer

Ambachtelijk bier brouwen in gebaseerd op het idee dat bier niet beperkt zou moeten worden door de algemene norm van bier brouwen. Craftbeer gaat over ontdekking en experimenteren en Gruitbieren zijn een mooi voorbeeld van deze pioniersgeest. Tegenwoordig worden er  weer/nog steeds bieren gebrouwen met gruit zoals bijvoorbeeld de Brugge Tripel en Jopen Koyt.

International Gruit Day

Gruit day afbeelding

Afbeelding via Instagram @Jopenbier & Garden Season

Sinds 2013 is 1 februari tot International Gruit Day omgedoopt. Ook dit jaar heffen ambachtelijke bier brouwers van over de hele wereld die dag een glas op hun favoriete Gruitbieren om zo het bewustzijn rondom deze oude bierstijl te vergroten.

Dit jaar sluit Brouwerij Jopen uit Haarlem ook aan tijdens de International Gruit Day 2018. In de Jopenkerk in Haarlem kun je donderdag 1 februari vijf verschillende Gruitbieren proeven. Niet alleen bieren van Jopen zelf ook internationale Gruitbieren staan klaar. Maak kennis met de Jopen Spanisch Inquisition, Jopen Koyt, Jopen Season of Epiphany, Weder van Nevel Artisan Ales en Dubbel Porse van Gruthaus-Brauerei.

Welke bieren met gruit heb jij al eens gedronken? Maak hier een account aan en deel jouw mening!

Door Frouke van Loo

Blijf op de hoogte

Meld je aan op de nieuwsbrief voor tips en de nieuwste weetjes.